Hekimler tıp biliminin standartlarına uymakla yükümlü oldukları gibi mevcut yöntemlerin dışında da yeni tedavi yöntemleri bulmalı ve buldukları yeni tedavi yöntemlerini hastalar üzerinde yine tıp biliminin gerekliliklerine uygun olarak kullanılmalıdır. Hekimlerin bu amaçla yaptıkları deney ve denemelerde belli sınırlara tabiidir. Deney ve deneme nedir, hangi şartlara bağlı yapıldıklarını ve cezai sorumluluklarını inceleyeceğiz.
–
A) Deney ve Deneme Nedir?
Deney ve deneme aslında birbirinden çok uzakta iki kavram değildir. Deneyi biz bir bilimsel çalışmanın ilk aşamalarını tanımlarken denemeyi ise hastanın sağlığına kavuşması amacıyla bilimsel amaçlı deney sonuçlarının bir hastaya uygulanmasıdır. Deney ve denemede insanlığa faydalı , insanlığın tedavi edilmesine yönelik bir amaç söz konusu olsa da ortaya çıkma süreci katı kurallara bağlanmıştır.Tanımlarını yaptıktan sonra hangi şartlarda yapıldıklarını incelemek gerekmektedir.
–
B) İnsan Üzerinde Deneyin Şartları
Deneyin Şartları: Ülkemizde insan üzerinde deney hükümlerine TCK’da rastlanır. TCK’nın 90.maddesinde ve Anayasamızın 112.maddesinde insan üzerinde deneyin her ne kadar suç olduğu belirtilse de belli bilimsel koşullar altında yapılmasıyla deney, hukuka uygun bir hale gelir. Bu koşulları yetişkinler ve çocuklar üzerinde olmak üzere iki ayırmakta fayda var.
aa) Yetişkinler Üzerinde Deneyin Şartları (TCK 90/2)
İnsan üzerinde yapılan rızaya dayalı bilimsel deneyin ceza sorumluluğunu gerektirmemesi için;
a) Deneyle ilgili olarak yetkili kurul veya makamlardan gerekli iznin alınmış olması,
b) Deneyin öncelikle insan dışı deney ortamında veya yeterli sayıda hayvan üzerinde yapılmış olması,
c) İnsan dışı deney ortamında veya hayvanlar üzerinde yapılan deneyler sonucunda ulaşılan bilimsel verilerin, varılmak istenen hedefe ulaşmak açısından bunların insan üzerinde de yapılmasını gerekli kılması,
d) Deneyin, insan sağlığı üzerinde öngörülebilir zararlı ve kalıcı bir etki bırakmaması,
e) Deney sırasında kişiye insan onuruyla bağdaşmayacak ölçüde acı verici yöntemlerin uygulanmaması,
f) Deneyle varılmak istenen amacın, bunun kişiye yüklediği külfete ve kişinin sağlığı üzerindeki tehlikeye göre daha ağır basması,
g) Deneyin mahiyet ve sonuçları hakkında yeterli bilgilendirmeye dayalı olarak açıklanan rızanın yazılı olması ve herhangi bir menfaat teminine bağlı bulunmaması, gerekir.
bb) Çocuklar Üzerinde Deneyin Şartları (90/3)
Çocuklar üzerinde bilimsel deneyin ceza sorumluluğunu gerektirmemesi için ikinci fıkrada aranan koşulların yanı sıra;
a) Yapılan deneyler sonucunda ulaşılan bilimsel verilerin, varılmak istenen hedefe ulaşmak açısından bunların çocuklar üzerinde de yapılmasını gerekli kılması,
b) Rıza açıklama yeteneğine sahip çocuğun kendi rızasının yanı sıra ana ve babasının veya vasisinin yazılı muvafakatinin de alınması,
c) Deneyle ilgili izin verecek yetkili kurullarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanının bulunması, Gerekir.
Çocuklar üzerindeki deneyin şartları yetişkinlerinkine göre daha ağır şartlara tabiidir.
–
C) İnsan Üzerinde Denemenin Şartları
Bir hastanın iyileştirilmesi amacıyla uygulanan denemenin şartları deneye göre biraz daha hafiftir. Nitekim Tıbbi Deontoloji Nizamnammesi’nin 11.maddesi ve TCK’nın 90.maddesine göre yetişkinler ve çocuklar için deneme yapmanın şartları belirtilmiştir.
aa) Yetişkinler Üzerinde Deneme Yapmanın Şartları (TCK 90/4)
Hasta olan insan üzerinde rıza olmaksızın tedavi amaçlı denemede bulunan kişi, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Ancak, bilinen tıbbi müdahale yöntemlerinin uygulanmasının sonuç vermeyeceğinin anlaşılması üzerine, kişi üzerinde yapılan rızaya dayalı bilimsel yöntemlere uygun tedavi amaçlı deneme, ceza sorumluluğunu gerektirmez. Açıklanan rızanın, denemenin mahiyet ve sonuçları hakkında yeterli bilgilendirmeye dayalı olarak yazılı olması ve tedavinin uzman hekim tarafından bir hastane ortamında yapılması gerekir.
bb) Çocuklar Üzerinde Denemenin Şartları
Kanunumuzda çocuklar üzerinde deneyden farklı olarak denemeye ilişkin farklı koşullar belirlenmemiştir. Yetişkinler açısından geçerli koşullar çocuklar açısından da geçerlidir.
Yine Klinik Araştırmalar Yönetmeliği ve Biyo Tıp Sözleşmesi hükümleri göz önünde bulundurulmalıdır.
–
D) İnsan Üzerinde Deney Denemenin Cezalandırılabilirliği
Ülkemizde bu alanda 2005 yılına kadar herhangi bir hüküm yoktu. İnsan üzerinde deneyin cezalandırılmaması için TCK 90/2’deki bütün şartlar gerçekleşmelidir.
Deneme de ise 90/4 hükümleri dikkate alınarak rıza olmadan gerçekleştirilen denemelerin 1 yıla kadar hapis cezasına tabii olacağı , rıza var ancak diğer şartlar sağlanmamışsa 90/4’teki yaptırımlar uygulanmaz.
TCK 90/1: İnsan üzerinde bilimsel bir deney yapan kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır
TCK 90/4: Hasta olan insan üzerinde rıza olmaksızın tedavi amaçlı denemede bulunan kişi, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Ancak, bilinen tıbbi müdahale yöntemlerinin uygulanmasının sonuç vermeyeceğinin anlaşılması üzerine, kişi üzerinde yapılan rızaya dayalı bilimsel yöntemlere uygun tedavi amaçlı deneme, ceza sorumluluğunu gerektirmez. Açıklanan rızanın, denemenin mahiyet ve sonuçları hakkında yeterli bilgilendirmeye dayalı olarak yazılı olması ve tedavinin uzman hekim tarafından bir hastane ortamında yapılması gerekir.
TCK 90/5: Birinci fıkrada tanımlanan suçun işlenmesi sonucunda mağdurun yaralanması veya ölmesi halinde, kasten yaralama veya kasten öldürme suçuna ilişkin hükümler uygulanır.
Bu var olan hükümlerin uygulanması için failin sadece hekim olması gerekmediği gibi, yapılan deney veya deneme kişi üzerinde zarara neden olması da gerekmez. Kanunda belirtilen koşullara uygun olarak gerçekleşmemesi yeterlidir.Fakat belirtilen koşullara uygun olarak yapılsa da kişinin sağlığını bozar ya da ölümüne neden olursa kasten yaralama ve kasten öldürme hükümleri uygulanır.
Deney ve deneme işlemleri canlı insanlar üzerinde uygulanırken ölüler bu kapsama dahil değildir. Bu suçların tüzel kişi olarak işlenmeleri halinde de güvenlik tedbirleri uygulanacaktır.
–
Kaynakça
- Hakan Hakeri. Tıp Hukuku. 19. Baskı. Ankara: Seçkin Yayınevi, 2020.
[zombify_post]
0 Yorum