”UNUTULMA HAKKI”nız Olduğunu Biliyor Muydunuz?

Filmlerin meşhur repliklerinden olan “Geçmişini silemezsin!” ifadesi tarihe mi karışıyor?

Günümüzde dijital hafıza olarak adlandırılan güçlü teknolojik bilgi ağı insana ve yaşama dair her türlü veriyi bir tık uzağımıza yerleştirmeye devam ediyor. İnternet ortamında belki de sonsuza dek kalabilecek olumlu ya da olumsuz bilgiler yayılıyor. Bununla birlikte bireylerin kişisel yaşamına ait görseller, videolar, bilgi vb. veriler internet ortamında yer almaya başladıktan sonra geçen zaman içerisinde güncelliğini hatta doğruluğunu kaybetme ihtimalini de beraberinde taşıyor. Bu durum ileriki zamanlarda insanları sosyal hayatının zarar görmesi hatta yaşantılarını sağlıklı biçimde devam ettirememe tehlikesi ile karşı karşıya getirmektedir.

Somut bir örnek durumu daha iyi anlamaya yardım edecektir; bundan uzun yıllar önce istismar mağduru olmuş bir birey hakkında yapılan haberler elbette ki haber sitelerinin geçmişinde yer almaya devam edecektir ve yıllar sonra aynı birey yaşamına tüm olumsuzlukları geride bırakıp düzen vermek isterken iş, okul veya sosyal çevresindeki insanların kendisi hakkında araştırma yapıp ulaştığı bu istismar bilgisi yüzünden dışlanma, ayıplanma hali ile baş etmek zorunda kalacak hayatını düzene koyması zorlaşacaktır. Muhakkak ki unutmak insan beyninin işleyişinin bir parçasıdır, gelişen çağda yaşamın her anı teknolojik ortamlarda kayıt altına alınıp saklanabilirken bir yandan da silinebilmesinin mümkün olabileceğini gözler önüne seren hukuk dünyası henüz yeni sayılabilecek bir uygulamayla sosyal yaşama yön vermeye başlıyor.

“Unutulma Hakkı” adı altında gündeme gelen insan hakkını; bireyin internet ortamında yer alan ve üçüncü kişilerin bilmesini istemediği kişisel verilerinin silinmesini, dolayısıyla dijital dünyada unutulmayı, hatırlanmamayı isteme hakkı şeklinde tanımlayabiliriz. Buradan hareketle bireyin teknoloji dünyasında kişisel verilerini özgürce kullanma veya kullandırmama isteğinin doğal bir sonucu olduğunu söyleyebiliriz. Unutulma hakkının temelinde bireyin onurlu yaşaması, kişiliğini serbestçe geliştirmesi ve kişisel verileri üzerinde özgürce tasarruf etmesi düşüncesi yatmaktadır. Unutulma hakkı bireyin yaşamına yeni bir başlangıç yapmasını sağlamakta olup; hayatının önceki aşamalarında yaptığı yanlışlar nedeniyle engellenen sosyal ve ekonomik yaşamını yeniden şekillendirmesi anlamında oldukça yararlıdır.

2012 yılının başlarında Avrupa Komisyonun adalet ve vatandaşlıktan sorumlu üyesi Viviane Reding’in açıklamalarıyla ilk kez gündeme gelen unutulma hakkı 13 Mayıs 2014 yılında Avrupa Birliği’nin en yüksek düzeydeki mahkemesi olan Avrupa Adalet Divanı tarafından verilen bir karar ile tekrar gündemdeki yerini almıştır. Mahkeme Google’ın, kullanıcılarına bazı durumlarda kendileri ile ilgili bilgilere yönlendiren linkleri silme hakkı tanıması gerektiğine karar vermiş. Ve Avrupa genelinde tanınmış hale gelen unutulma hakkı kapsamında, silmemek için özel ve belirli bir sebep bulunmadıkça, Google gibi bir arama motorunun bir süre sonra kullanıcılar ile ilgili arama sonuçlarının silinmesine izin vermesi gerektiğini belirtmiştir. Günümüzde unutulma hakkı, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 8. maddesindeki özel hayat ve aile hayatına saygı hakkı maddesi ile de koruma altına alınmış durumdadır.

Unutulma hakkı, Türk hukuku açısından henüz temel bir hak olarak kabul edilmemiş olmasına rağmen Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın özel hayatın gizliliği başlıklı 20. maddesi ve Türk Medeni Kanunu'nun, hukuka aykırı olarak kişilik hakkına saldırılan kimsenin, hâkimden, saldırıda bulunanlara karşı koruma istemesini içeren 24. maddesi ile koruma altına alınmış durumdadır ve özel hayatın gizliliği kapsamında değerlendirilmektedir. Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi’nin bazı kararlarında unutulma hakkına yer vermesi ile içtihat yoluyla hukukumuza giren hak yasalaşma yolunun da sinyallerini vermektedir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 17.06.2015 tarihli kararına konu olan olayda bir ceza hukuku kitabında geçmişte cinsel taciz mağduru olan davacının ismine aynen yer verilmiştir. Bunun üzerine davacı, yaşadığı olayın ismi ile beraber tekrar gündeme gelmiş olması sebebiyle manevi tazminat davası açmıştır. Bu davada ilk derece yargılamasında davacının adının açıkça belirtilmiş olmasının kişilik haklarını zedelediği kısmen de olsa kabul edilmiştir. Temyiz aşamasında ise ceza hukuku kitabının bir bilimsel eser olarak kabul edilmiş olmasından dolayı davacının kişilik haklarına bir saldırı olmadığına dair karar verilmiştir. Bunun üzerine dava dosyası YHGK’nun önüne gelmiş YHGK, davacının adının açık bir şekilde belirtiliyor olmasının hem unutulma hakkının ihlaline hem de özel hayatın gizliliğinin ihlaline neden olduğu gerekçesiyle manevi tazminat talebini oy çokluğuyla kabul etmiştir.

Anayasa Mahkemesi ise 03.03.2016 tarihinde vermiş olduğu kararla hukuk gündemine oturmuştur. 1998 ve 1999 yıllarında ulusal bir gazetede bir kişinin uyuşturucu kullandığına dair iddia sebebiyle adli para cezasına çarptırıldığı haberi yer almıştır. Söz konusu kişi, 2013 yılında bu haberin şeref ve haysiyetini zedelediği, özel hayatına ait olan mahremiyeti ortadan kaldırdığı ve ünlü bir kimse olmamasına rağmen aile, iş ve sosyal hayatını etkilediği gerekçesiyle internet sayfasının arşiv bölümünden bu haberin kaldırılması için basın kuruluşuna ihtarname yollamıştır. Bunun üzerine içerik kaldırılmamış olup dava açılmıştır; sonuç alınamamıştır. Tüm bu olayların neticesinde, bu kişi 2013 senesinde bireysel başvuruda bulunmuştur. AYM, başvuran kişi hakkında yapılmış olan haberlerin unutulma hakkı kapsamında değerlendirilmesi gerektiğine dair karar vermiştir.

Toplumda hassasiyet gerektiren çocuk ve kadın hakları kapsamında unutulma hakkı bir kat daha fazla önem kazanıyor. Çocuğun bir siber zorbalık fiiliyle mağdur edilmesi, bir yargılama sürecinde ismi ifşa edilerek damgalanması ve toplumsal hafızada saygınlığının zedelenmesi gibi tehlikeler, unutulma hakkının yasal dayanağa kavuşturulmasını daha da gerekli kılıyor. Çocuğun isminin gizli tutulması ilkesinin, pek çok örnekte hiçe sayıldığı gözleniyor. Hatta bazen çocuk daha mahkemeye gelmeden ismini sosyal medyadan öğrenmek dahi mümkün olabiliyor, yine çocuk mahkemesinde görülmekte olan bir dava ile sıradan mahkemelerde yargılanan bir yetişkinin davası arasında bir bağlantı görülürse iki dava tek bir dava dosyası haline getiriliyor ve yargılama sıradan mahkemelerde devam ediyor. Bu gibi durumlarda çocuğun ismi gizli tutulmuyor, kamusal alanlarda sergileniyor.

Dünyadaki örnek uygulamalardan birini oluşturan projeye değinmek yerinde olacaktır. İngiliz Hükümeti'nin desteklediği yeni bir kampanya, aynı yetişkinler gibi çocukların da geçmişlerini sildirme hakkına kavuşmasını öngörüyor. iRights adı verilen bu kampanyada maddeler arasında küçük yaştaki bireylerin internette oluşturdukları içerikleri düzenleme ve silme hakkı da bulunuyor. Benzer mağduriyetlere maruz kalan bir başka kesimi de kadınlar oluşturuyor ve unutulma hakkından faydalanma anlamında yüksek talep doğuyor.

Unutulma hakkı talepleri gün geçtikçe daha da artış gösterecek gibi görünüyor. Henüz toplumlar böyle bir hakkın varlığından detaylı bilgilerle haberdar değilken ve yasalaşma çalışmaları tamamlanmamışken çok fazla göz önüne gelen bir konu olmaması doğal bir durum olsa da bu bilincin yerleşmesi yolunda çalışmaların artacağını ümit ediyoruz. İnsanoğlunun unutmaması gerekenlerin yanında unutması gereken de çok şey olduğu düşüncesindeyiz!