Vergiden sorumlu tutulan, başka bir deyişle vergi mükellefi kimdir?
Vergi Usul kanunun 8. Maddesi vergi mükellefini tanımlamıştır. Vergi borç ilişkisinde devletin alacaklı olup kendisi borçlu olan kişi vergi mükellefidir.
Vergi mükellefi gerçek kişiler olabildiği gibi, tüzel kişi olarak adlandırdığımız, birçok gerçek kişi ve birçok malın bir arada sayılarak tek kişi sayılan bir takım oluşumlar (vakıf, dernek vb.), da olabilir. Ayrıca bazı koşullarda tüzel kişiliği olmayan grup toplulukları bile vergi mükellefi sayılabilmektedir.
Her verginin kendine özel kanununda, verginin kimden tahsil edeceği açıkça düzenlenmek zorundadır. Örnek olarak gelir vergisinin mükellefi bazı gerçek kişiler, kurumlar vergisinin mükellefi ise sermaye şirketleri, iktisadi kamu kuruluşları vb. olarak düzenlenmiştir.
–
Mükellefin sorumluluğunun kapsamı nedir?
Öncelikle maddi vergi borcu olan parasal ödev yerine getirilmelidir. Ancak bu tek başına yeterli değildir. Bunun yanında bazı şekli ödevler vardır. Bunlara defter tutma, belge düzenleyip saklama örnek verilebilir. Bu ödevler verginin miktarının belirlenmesinde önem sahibidir. Hatta bazı durumlarda sadece şekli ödevlerin yerine getirilmesi de istenebilir.
Vergi mükellefi, kendi mallarının hepsiyle vergi borcuna bağlıdır. Yine de temel ödev maddi anlamda olan parasal borç denebilir.
–
Vergi mükellefi olmamak mümkün müdür?
Vergi mükellefi olmanın 2 şartı vardır: Öncelikle vergiyi belirleyen kanunda kişi, vergi kişisi olarak belirlenmelidir. İkinci olarak vergi borcundan sorumluluk o kişinin kendi malvarlığıyla ödenmek zorunda olmalıdır.
Bazı durumlarda kanun vergilerden bazı kişileri, aynı kanunda ismen belirterek vergi sorumluluğundan uzak tutmuştur. Buna muafiyet denir. Bazı durumlarda ise ilgili kanun bazı ekonomik ve sosyal durumlardan ötürü kişileri vergi sorumluluğundan uzak tutmuştur. Buna ise istisna denir.
–
Vergi ne üzerinden alınır?
Verginin kişisine göre bu değişmektedir. Tam mükellef sayılan kişiler, Türkiye içi ve dışı fark etmeksizin, buralarda elde ettikleri tüm kazançlarıyla sorumludurlar. Dar mükellef sayılan kişiler ise yalnızca Türkiye içinde elde ettikleri gelirden sorumludurlar.
Sürekli Türkiye’de ikamet eden kişiler ve resmi yahut özel bir kurumda iş görmeleri sebebiyle yabancı ülkede oturmak zorunda kalanlar tam mükellef, Türkiye’de sürekli ikamet etmeyenler ise dar mükellef olarak nitelendirilmektedir. (Gelir Vergisi’ne göre)
Vergiden illegal işlerle uğraşanlar sorumlu mudur?
Türkiye’de gelirden alınan vergiler yediye ayrılmaktadır. Bunlar; ticari kazanç, zirai kazanç, ücret, serbest meslek kazancı, menkul sermaye kazancı, gayri menkul sermaye kazancı ve iratlar olarak sıralanabilir.
Buna rağmen gelir elde etmek meselesi sadece yasalar ve ahlaki boyutta değerlendirilemez. İllegal işlerden kar sağlayanların artış gösterdiği de bir gerçektir. Silah, uyuşturucu, akaryakıt, sigara ve alkol kaçakçılığı bunlara örnek gösterebilir. Organize olma kapsamında konu ele alınmazsa da rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık gibi suçlar da artıştadır.
Aslında yasa dışı işler ve vergilendirmenin kesiştiği yer vergiyi doğuran olaydır. Başka bir anlatımla vergiyi doğuran olay yasal faaliyetlerle gerçekleşebildiği gibi illegal faaliyetlerle de gerçekleşebilir. Bu tamamen verginin doğacağı ülkenin yasal mevzuatı ile ilgili bir durumdur. Örneğin bir ülkenin kanunlar çıkartarak bunu öngörmesi mümkündür.
–
İllegal faaliyetlerden vergi alınması adaletli midir?
Teorik anlamda vergilendirme faaliyetlerinde legal ve illegal işler bağlamında ayrım yapılmamalıdır. Vergi iktisadi faaliyetler üzerine odaklanmış bir konudur. Vergilendirmeyi legal faaliyetlerde bulunanlardan yalnızca alınmak suretiyle illegal faaliyetlere kıyasen dezavantajlı duruma getirmek haksız bir rekabete sebebiyet verecektir. Bu ayrımın dikkate alınmaması verginin genelliği, başka bir ifadeyle herkesçe sorumluluğun üstlenilmesi, ilkesine ve eşitlik ilkesine aykırılık teşkil etmektedir.
Vergi Usul Kanunu 9. Maddesi de vergiyi doğuran olayın gerçekleşmesi şartıyla kişilerin yasal olmayan faaliyetlerinden kaynaklı olarak vergi kişisi olmasının mümkün olduğunu anlatmaktadır.
–
İllegal faaliyetlerden vergi doğması durumuna ülkelerin tutumu nasıldır?
a)İngiltere
İngiltere’nin yargı kararlarına bakıldığında illegal faaliyetlerden elde edilen iktisadi değerlerden vergi sorumluluğunun doğmayacağı ile ilgili kararlar mevcuttur. Bu kararların gerekçesi olarak, illegal faaliyetlerde bulunan kişilerin gelirlerinden devlete gelir sağlamanın ahlaki olmadığı gösterilmiştir. Ancak önem kazanmakta olan bir görüşe göre ticari faaliyet şeklinde; yani kar arzusu, düzenli olma ve sistematik örgütlenme gibi unsurlarla icra edilen yasa dışı faaliyetlerden elde edilen gelirlerden vergi sağlanabilmesi mümkündür.
b)Malezya
1967 tarihli Gelir Vergisi Kanunu ile bütün ekonomik kazançlar tespit edilmiştir. Ancak illegal faaliyetlere bu kanunda değinilmemiştir. Konuya ilişkin bir kararda ise, kanunda belirtilmese de, kazanılan gelirin sözleşmeye aykırı dahi olsa kişinin geliri olduğundan vergi konusu olabildiğine değinilmiştir. Ayrıca illegal de olsa istisna ve muafiyetlerden de yararlandırılmasının mümkün olduğu kabul edilmiştir.
c)Türkiye
Vergi Usul Kanunu’nun 9. Maddesinde değinildiği gibi, illegal faaliyetlerden de vergi doğması mümkündür.
Burada önemli olan faaliyetin illegal mi yoksa suç içeren bir fiil olup olmamasıdır. Mesela kanunlarla yasaklanmamış olsa da suç kapsamında değerlendirilebilecek fiiller mevcuttur. Örneğin belirli iş yerlerinin, berber, kasap gibi, çalışanlarının ustalık belgesini edinmiş olmamaları bu duruma örnektir.
Suç olmayıp illegal faaliyetlerden sayılan işler Gelir Vergisi kapsamında değerlendirilmektedir. Bununla birlikte izin ve ruhsata tabi mesleklerde bunlara sahip olmadan çalışandan da vergi alınabilecektir. Başka bir örneğe göre, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na göre ticari işle uğraşması yasak olan memurların, ticaretle uğraşmaları halinde, ticari kazanç altında onlardan da vergi alınabilecektir.
–
Kaynakça
- Taşkan, Y. Ziya, Vergi Hukuku Genel Hükümler ve Türk Vergi Sistemi, Ankara: Adalet, 2020
- Günay, H. Furkan, (2019), “Kanunların Yasak Saydığı Faaliyetlerden Elde Edilen Gelirin Vergi Boyutu: Türkiye ve Seçilmiş Ülke Örnekleri”, 15(176), 1728-1738
0 Yorum