Yıllardır bilimin ışığında uluslararası sağlık alanında çalışmalar yapan Dünya Sağlık Örgütü karar veya düzenlemelerinin ne tür bir hukuki tartışma yarattığını inceledik.
–
Dünya Sağlık Örgütü Anayasası
Dünya Sağlık Örgütü, herkese uygun imkanlardaki en iyi sağlık hizmetini sunulmasını amaçlar. Bunu gerçekleştirmek adına yetki alanındaki konularda üyelerinin faaliyetlerini düzenlemeye yönelik kararlar alabilmektedir. Örgütün normatif işlevini sözleşmeler veya anlaşmalar, tüzükler ve tavsiyelerle yerine getirir.
DSÖ Anayasası’nda, DSÖ’nün yetkisi altındaki meselelere ilişkin sözleşme veya anlaşmaları 2/3 çoğunlukla kabul etme yetkisini haiz olduğu düzenlenmiş, her üye devletin kendi anayasal usullerle kabulünü takiben yürürlüğe gireceği hükmüne bağlanmıştır. Bu sebeple, sözleşmelerin bağlayıcılık kazanması açısından basit usul dışında sistem benimsemiş devletler bakımından açık bir onay, kabul ya da tasvip gibi ek işlem aranmaktadır. Bu maddeyi takip eden maddede ise bir sözleşme veya anlaşmanın DSÖ’de kabulünün ardından üye devletlerin 18 ay içinde anayasal usulleri çerçevesinde sözleşme ya da anlaşmayı kabul etmeleri ve bu halde DSÖ genel direktörüne bildirmeleri, aksi takdirde genel direktöre neden 18 ay içinde kabul edilemediğine dair açıklama yapmaları gerektiği hükme bağlanmıştır.
Örgütün yetki alanına giren konularda bulunduğu tavsiyelerin ülkeler üzerinde hukuki bir bağlayıcılığı yoktur. Bu konuda ülkelerin takdir yetkisi mevcuttur fakat tavsiye metinleri uzmanlar tarafından bilimsel veriler ışığında hazırlandığından dolayı uygulamada önemli bir yer tutarlar.
DSÖ Anayasası, çıkarılacak tüzüklere yönelik konuları sınırlar. Madde 21 hükmünce o konular:
- (a). Sağlık ve karantina şartları ile hastalıkların uluslararası alanda yayılmasını önlemeyi amaçlayan diğer tedbirler;
- (b). Hastalıklara, ölüm nedenlerine ve halk sağlığı uygulamalarına ilişkin terminoloji (nomenclatures);
- (c). Hastalıkların tanı yöntemleriyle ilgili uluslararası alanda kullanılacak standartlar;
- (d). Uluslararası ticarette dolaşımda bulunan biyolojik, farmasötik ve benzeri ürünlerin zararsızlığı, saflığı ve etkisi ile ilgili standartlar;
- (e). Uluslararası ticarette dolaşımda bulunan biyolojik, farmasötik ve benzeri ürünlerin reklamı ve etiketlenmesi.”
Tüzüklerin DSÖ tarafından kabul edildiğine dair bildirinin yapılmasının ardından bu bildirimde belirtilen sürede tüzüğü reddettiğini ya da tüzüğü çekinceyle kabul ettiğini genel direktöre bildirmiş olanlar hariç tüm üye devletler için yürürlüğe girer. “Opting-out” olarak geçen bu sistemin özelliği, üye devletin bir örgüt işlemine bağlanmaktan kaçınmak adına herhangi bir işlem yapmaması halinde o işlemle bağlı hale gelir. Bu sistem DSÖ’nün teknik standartları belirlemesinde normatif yetkisinin etkilenmemesi içindir.
–
Uluslararası Sağlık Tüzüğü’nün (2005) Hukuki Niteliğine Dair Tartışmalar
Tek Taraflı İşlem Niteliğinde Olduğunu Savunanlar
Doktrinde bazı yazarlar “opting-out” sistemi çerçevesinde bağlayıcılık kazanan DSÖ işlemlerinin egemen devletlerin iradesi dışında olduğunu ve bu durumun yasama tasarrufu niteliğinde olduğunu savunurlar. Bu fikrin temel savunması uluslararası hukuk kurallarının yasama organı ürünü olmadıklarına dayanır. Uluslararası örgütlerin, antlaşmalar yapmasında ve belirli teknik alanlarda devletlerle, evrensel çerçevede, kurumsallaşmış mekanizmalar olarak birlikte faaliyet göstermesi yasama benzeri faaliyetlerinin geliştiği yorumunu çıkarmıştır.
Bu fikrin savunucularından olan Skubiszewski önemli bir noktanın altını çizer:
“Contracting-out’ sisteminde devletin genellikle zımni rızası aracılığıyla bağlandığı doğrudur. İtiraz etmediğinde ya da çekince ileri sürmediğinde ve itiraz veya çekince için belirlenen süre geçtiğinde devletin düzenlemeye/karara rıza gösterdiği kabul edilir. Fakat devlet yalnızca ihmali nedeniyle düzenlemeye/karara itiraz etmezse veya itirazını ya da çekincesini bildirirken geç kalırsa, bu zımni rıza hukuki bir fiksiyon haline gelir.”
–
Antlaşma Niteliğinde Olduğunu Savunanlar
Bir diğer görüşe göre “opting-out” uluslararası antlaşmalara bağlanma sürecini hızlandırmak ve basitleştirmek niyetleriyle geliştirilmiş bir yöntemdir. Devletlerin bilincinde oldukları “opting-out” haklarını kullanmamış olmaları, bağlanma rızalarını zımnen açıkladıklarına yorulur ve bir sözleşmeye taraf olmak için rızaları mevcut hale gelir.
Bu görüşü savunan Schermers ve Blokker’a göre, bu tüzükler reddeden ya da çekince ileri sürenler dışındaki üyeleri bağladığından, üye devletlere verilen bu takdir yetkisi göz önüne alındığında, söz konusu tüzüklerin niteliği örgütün bağlayıcı işleminden ziyade antlaşmalara benzemektedir.
–
Sui Generis (Kendine Özgü) Bir Belge Olduğunu Savunanlar
Bazı yazarlar hem bir uluslararası örgüt kararı hem de antlaşma olarak değerlendirilebileceğini savunurlar.
Boisson de Chazournes, Uluslararası Sağlık Tüzüğü’nün, “küresel ölçekte halk sağlığı alanındaki güçlüklere cevap verebilecek ve bu alandaki farklı tehditlere uyarlanabilecek şekilde tasarlanmış sui generis nitelikte bir belge” olduğu görüşündedir.
–
Kaynakça
- Samancı, Uğur. “Uluslararası Sağlık Tüzüğü (2005) ve Hukuki Niteliği”. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 16/2 (2014): 113-169.
0 Yorum