Hukukun İç Ahlakı

GİRİŞ

  Hukuk felsefesi tarihten beri süregelen bir tartışma ile uğraşır. Bir davranış kuralları bütünü olan hukuk ile diğer bir davranış kuralları bütünü olan ahlakın arasında bir ilişki var mıdır? Biraz indirgemeci yaklaşarak bu sorunun cevabına evet diyenleri doğal hukukçular; hayır diyenlere ise pozitivist hukukçular şeklinde ayırabiliriz. Pozitivistler, hukuku herhangi bir aşkın iradeyle veya idealle ilişkilendirmez, hukukun bir etik değer olan adaleti sürekli amaç edinmesini ve meşruiyetini ondan alması tezini kabul etmezler. Onlara göre hukuk sadece “yasa koyucunun iradesinin” ürünüdür. Doğal hukukçular ise hukukun kaynağını bir takım etik değerlerle ilişkilendirir ve hukuku pozitivistler gibi salt bir norm olarak görmezler. Bu tartışma temelde “norm-değer” ve “olan (sein)-olması gereken (sollen)” tartışmasıdır. Biz bu tartışmada şimdilik doğal hukukun tarafını tutup özgün fikirleriyle Lon Fuller’in hukukun iç ahlakı görüşlerini inceleyeceğiz. 

LON L. FULLER

  Adını belki pozitivist hukukçu H.L.Hart ile olan ünlü tartışmasından duymuşsunuzdur. Fuller için hukuk ile ahlak arasındaki bağ zorunlu ve barizdir. Hatta bu zorunlu ilişkiyi bizlere geç açıkladığı için özür diler. Ona göre hukukun ahlak ile ortak amacı insan davranışlarını kuralların yönetimine tabi kılmaktır. Ancak ahlak gibi flu ve sübjektif kuralların hukukla arasında şeklen bir farklılık olduğunu da gözden kaçırmaz. Hukukun bildiğimiz ahlakla ilgisini “hukukun dış ahlakı” olarak isimlendirir. Ancak hukuku esas ahlak sistematiğinden ayıran, bahsettiğimiz şekli farklılıkları ise “hukukun iç ahlakı” olarak nitelendirir.

  Fuller, bizi hep beraber bir düşünce deneyi yapmaya davet eder. Örneğin: zihnimizde hayali bir ülke kuralım ve bu hayali ülkenin yasa koyucusunun adı Rex olsun. Bu masal, Rex’in başarısız hukuk yapımını konu alacaktır.

• Rex, kanun yapmaktan hiç anlamaz ve bundan dolayı her uyuşmazlık “ad hoc” (özel olarak) çözülür. 
• Yaptığı birkaç kuralı da uyruğuna duyuramaz. Herkes, Rex’in kurallarından bihaberdir. 
• Geriye etkili kurallar koyarak bugün hukuka uygun eylemi, yarın yasak ilan eder.
• Kurallar anlaşılmaz derecede karışıktır, kimse Rex’in ne buyurduğunu anlamaz.
• Kamulaştırdığı arazilerin eski sahiplerinden vergi alır yani kuralları çelişkilidir.
• Kuralları, onlara uyması gereken halkın iradesinin çok ötesinde bir tutum gerektirir.
• Kuralları öyle çok değiştirir ki halk eylemlerini kurallara uyduramaz.

Rex, kendi koyduğu kurallara uymaz

Şansız Rex, kötü bir yasa koyucudur çünkü Fuller’in hukukun iç ahlakı dediği sekiz ilkeyi tamamen görmezden gelmiştir:

1) Hukukun genel olması

2) İlan edilmiş olması

3) Geriye etkili yasalar olmaması

4) Açıklık

5) Çelişmezlik

6) İmkansızı talep etmeme

7) Süreklilik

8) Yasa ile resmi eylemin örtüşmesi

  Yasalar bu sekiz ilkeye yaklaştığı an hukuk görünür hale gelir. Hukukun bir “varlık-yokluk” meselesi olduğunu söyleyenleri eleştirerek şöyle der:  “Neden bir adam kısmen kel olabiliyor da bir ülke kısmen hukuk olan bir sistem ile yönetilmesin ?” Fuller, yasa yapım sürecindeki hemen hemen uyulması gereken tüm kuralları sayarak bunların hukukun iç sistematiğinde “ahlaki” olduğu sonucuna varır. 

  Ancak Fuller’in görüşleri hemen eleştirilmiştir. Kendi gibi doğal hukukçular tarafından hukukun yapımında uyulması gereken kuralları alakasız biçimde ahlakileştirdiği söylenmiştir. Fuller’in sekiz ilkesine, ahlaki kurallardan çok “usul rehberi” muamelesi yapılmıştır. Gerçekten de Fuller’in ilkeleri Nazi Partisi ve Apatheid Rejimi’nin adaletsiz, ayrımcı uygulamalarını yasalaştırmıyor muydu ? Sonuçta Hitler’in kanunları da bu usullerin tamamı da olmasa bir çoğundan geçerek yasalaşıyordu. Hukuk ile ahlak arasındaki ilişkiyi sadece sekiz ilkeyle açıklamış olsaydı evet, Fuller için yapılan eleştirileri kabul edebilirdik. Ama Fuller’in hukukun bir de dış ahlakından bahsettiğini unutmayalım.

[zombify_post]