Savcı Ve Adli Kolluk İlişkisi

Kamu düzeninin sağlanması, toplumsal yaşamın korunması bakımından en önemli hususlardan biridir. Kamu düzeninin korunması için suçlarla mücadele edilmeli, kamu vicdanı rahatlatılmalıdır. Savcılık makamı ve kolluk da bu yönüyle kamu düzenini koruyan bir mekanizmalardır. Mevzuattaki hükümlere baktığımızda kamu düzenini koruyan bu iki makamın birbiriyle önemli bir ilişki içinde olduğunu söylemek mümkündür. Bu bakımdan aradaki ilişkinin açıklanması için savcılık ve kolluğu öncelikle ayrı ayrı ele almak faydalı olacaktır. 

Savcı, Ceza yargılamasında iddia makamı olarak adalete hizmet eden kişidir. Cumhuriyet savcısı, kendisine suçun ihbar edilmesi, şikayette bulunulması veya farklı yollar ile kanuna aykırılıktan haberdar olması ile konu hakkında araştırma ve soruşturma yapar. Ayrıca suç teşkil eden fiili, kanuna aykırılığı bizzat görmesi durumunda da devlet adına hareket edip araştırma ve soruşturma yapabilir. Bu araştırma ve soruşturma aşamasında savcı hukuk çerçevesinde incelemeler yapar. Hukuksal bağlamda yapılan araştırma ve soruşturmalar sonucunda toplanan deliller şuçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa duruma yönelik kararını belirten bir iddianame düzenleyerek kamu davası açar. CMK İkinci Bölümde ‘Bir suçun işlendiğini öğrenen Cumhuriyet savcısının görevi’ başlığı altında bu durum şöyle izah edilmiştir: Madde 160 – (1) Cumhuriyet savcısı, ihbar veya başka bir suretle bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez kamu davasını açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere hemen işin gerçeğini araştırmaya başlar. (2) Cumhuriyet savcısı, maddî gerçeğin araştırılması ve adil bir yargılamanın yapılabilmesi için, emrindeki adlî kolluk görevlileri marifetiyle, şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplayarak muhafaza altına almakla ve şüphelinin haklarını korumakla yükümlüdür.

CMK m. 161’de Cumhuriyet Savcısının görev ve yetkilerinin neler olduğu altı bent halinde düzenlenmiştir. Buna göre Cumhuriyet savcısı, doğrudan doğruya veya emrindeki adlî kolluk görevlileri aracılığı ile her türlü araştırmayı yapabilir; yukarıdaki maddede yazılı sonuçlara varmak için bütün kamu görevlilerinden her türlü bilgiyi isteyebilir. Adlî kolluk görevlileri, el koydukları olayları, yakalanan kişiler ile uygulanan tedbirleri emrinde çalıştıkları Cumhuriyet savcısına derhâl bildirmek ve bu Cumhuriyet savcısının adliyeye ilişkin bütün emirlerini gecikmeksizin yerine getirmekle yükümlüdür. Yine CMK m. 164/2’de, “Soruşturma işlemleri, Cumhuriyet savcısının emir ve talimatları doğrultusunda öncelikle adli kolluğa yaptırılır. Adli kolluk görevlileri, Cumhuriyet savcısının adli görevlere ilişkin emirlerini yerine getirir” hükmü ile adli kolluk ve savcının arasındaki ilişkinin önemi bir kez daha belli olmaktadır. Adli kolluk görevlileri, savcının adliyeye ilişkin tüm emirlerini gecikmeksizin yerine getirmekle yükümlüdür. Adli kolluk personelinin bu konuda görevi kötüye kullanmaları yahut ihmalleri durumunda savcılık makamı doğrudan soruşturma yapmaya yetkilidir. Savcı, kolluk görevlilerine emirleri yazılı, acele hallerde ise en kısa sürede yazılı olarak bildirilmek şartıyla sözlü olarak iletebilir. Adli kolluk görevlilerinin kendiliğinden el koydukları vakıaları derhal savcıya bildirmek durumundadır. Savcılık makamı tüm kamu görevlilerinden her türlü bilgiyi isteyebilir. Kamu görevlileri, yürütülmekte olan soruşturma kapsamında ihtiyaç duyulan bilgi ve belgeleri, talep eden savcıya vakit kaybetmeksizin temin etmekle yükümlüdür. CMK m.332’de belgelerin savcıya verilmesi için 10 günlük bir süre belirlenmiştir. Bu süre içerisinde istenen bilgi ve belgelerin verilmesi teknik olarak mümkün değilse, sebebi ve en geç hangi tarihte cevap verilebileceği aynı süre içerisinde bildirilir. Kanunda gösterilen 10 günlük süre içerisinde istenen bilgi ve belgeleri bildirmeyen/vermeyen kamu görevlileri hakkında Türk Ceza Yasası 257. maddesi uygulama alanı bulacaktır. Savcılık makamı, soruşturma ile ilgili olarak gerekli araştırmayı yaptıktan sonra soruşturmayı sonlandırır. Soruşturma, iki şekilde sonlandırılabilir. Savcı, soruşturmanın sonunda kamu davası açabilir veya kovuşturmaya yer olmadığına karar verebilir. Bunun dışında soruşturma, “ön ödeme” uygulaması, “uzlaşma”, “kamu davasının açılmasının ertelenmesi” yolları ile de sonlanabilir. 

Tüm bu hükümlerden hareketle savcıların başlıca görev ve sorumluluklarını şöyle sıralayabiliriz:

• Dava konusu taraflar ile ilgili kanıtların toplanmasını sağlamak,
• Kasten adam öldürmek ya da taksirle adam öldürmek gibi olaylarda ölen kişilerin adli muayenesini takip etmek,
• İddianame hazırlamak,
• Mağdurların ya da kamunun haklarını savunmak.

Kolluk da, toplumun emniyette olması ve kamu düzeninin sağlanması hususunda önemli bir mekanizmadır. Kolluk kanunların uygulanmasında ve kamu makamlarının kararlarının yerine getirilmesinde de önemli görev almaktadır. Kolluk idari kolluk ve adli kolluk olmak üzere görevleri bakımından ikiye ayrılmaktadır. Kolluk suç işlenmesinden önce idari kolluk görevi ile suçun işenmesinden sonra ise adli kolluk görevi ile karşımıza çıkmaktadır. Kolluğun önlemek ve araştırmak olmak üzere iki işlevi vardır.. İdari kolluk görevi, suç oluşmadan önce meydana gelen tüm olaylar olarak değerlendirilebilir. İdari yani önleyici kolluk, kamu düzenini bozan, suç sayılan eylemleri önlenmekle görevli kolluk kuvvetidir. Suçun işlenmesinde sonraki kolluk türü olan adli kolluk ise araştırma işlevini yerine getirir. Adli kolluk kurumu hakkındaki ilk yasal düzenleme CMK’dır.  5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununda adli kolluğun görevleri ve Cumhuriyet savcısıyla ilişkisi düzenlenmiştir. CMK m. 164/1 :“Adli kolluk; 4.6.1937 tarihli ve 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanununun 8, 9 ve 12’nci maddeleri, 10.3.1983 tarihli ve 2803 sayılı Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanununun 7’nci maddesi, 2.7.1993 tarihli ve 485 sayılı Gümrük Müsteşarlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin 8’inci maddesi ve 9.7.1982 tarihli 2692 sayılı Sahil Güvenlik Komutanlığı Kanununun 4’üncü maddesinde belirtilen soruşturma işlemlerini yapan güvenlik görevlilerini ifade eder”. Yine Adli Kolluk Yönetmeliğinde de, adli kolluğa ilişkin detaylı düzenlemeler bulunmaktadır. Adli Kolluk Yön. m. 4 ‘e göre, a) Emniyet Genel Müdürlüğü’nce asgari tam teşekküllü polis karakolu bulunan yerlerde, b) Jandarma Genel Komutanlığı’nca asgari tam teşekküllü bir jandarma karakolu bulunan yerlerde, c) Sahil Güvenlik Komutanlığı’nca asgari sahil güvenlik bot komutanlıklarının bulunduğu yerlerde, d) Gümrük Muhafaza Genel Müdürlüğü’nce gümrük muhafaza müdürlüğü ile müstakil bölge ve kısım amirlikleri bulunan yerlerde, mevcut imkanlar ölçüsünde yeterince adli kolluk personeli görevlendirilir. Yönetmelik 5. maddede ‘Adlî kollukla ilgili esaslar’ başlığı altında adli kollukla ilgili düzenleme ve uygulamalara ilişkin genel esaslar belirtilmiştir. Yine Yönetmeliğin 5/e maddesi, adli kolluk görevlilerine, adli görevi bulunmayan üstleri tarafından yürütülen soruşturma ile ilgili emir ve talimat verilemeyeceğini belirtmektedir. Bu hükümden hareketle soruşturmanın amiri olan cumhuriyet savcısı dışında birinin görevi olmadan soruşturmaya müdahale etmesi engellenmektedir. Yönetmeliğin 7. maddesi ise bir diğer önemli maddedir. Buna göre, “Gerektiğinde veya Cumhuriyet savcısının talebi halinde, diğer kolluk birimleri de adli kolluk görevini yerine getirmekle yükümlüdür. Bu durumda, kolluk görevlileri hakkında, adli görevleri dolayısıyla Ceza Muhakemesi Kanunu hükümleri uygulanır”.

C. Başsavcılarının ve C. Savcılarının soruşturma ile alakalı olarak adli kolluk üzerinde denetleme yetkisi de bulunmaktadır. Bu bakımdan savcılık makamının adli kolluk üzerindeki denetleme yetkisi soruşturmanın hızlı ve etkin biçimde yürütülmesi, aksamaması için oldukça önemlidir. Buna ilişkin hükümler Yönetmeliğin 13. Maddesinde belirtilmiştir:

Madde 13 – Cumhuriyet başsavcıları ve Cumhuriyet savcıları;

a)Adlî kolluk hizmetlerinin etkin ve verimli yürütülebilmesi amacıyla, adlî kolluk görevlilerince ifa edilen adlî işlemleri her zaman denetler.

b)Yürütülen soruşturma evrakını gerektiğinde ilgili adlî kolluk biriminde inceleyerek, soruşturmaya ilişkin eksik gördüğü hususların ikmalini emredebileceği gibi, soruşturma evrakı ve taraflarının bulunduğu hâl üzere Cumhuriyet başsavcılığına intikal ettirilmesi talimatını da verebilir.

Cumhuriyet başsavcıları veya Cumhuriyet savcıları adlî görevlerinin gereği olarak, gözaltına alınan kişilerin bulundurulacakları nezarethaneleri, varsa ifade alma odalarını, bu kişilerin durumlarını, gözaltına alınma sürelerini, gözaltına alma ile ilgili tüm kayıt ve işlemlerini denetler, sonucunu nezarethaneye alınanların kaydına ait deftere kaydeder.

Yine CMK m. 161/5’de denetlemeye ilişkin hüküm yer almaktadır. Bu maddeye göre, “Kanun tarafından kendilerine verilen veya kanun dairesinde kendilerinden istenen adliye ile ilgili görev veya işlerde kötüye kullanma veya ihmalleri görülen kamu görevlileri ile Cumhuriyet savcılarının sözlü veya yazılı istem ve emirlerini yapmakta kötüye kullanma veya ihmalleri görülen kolluk amir ve memurları hakkında Cumhuriyet savcılarınca doğrudan doğruya soruşturma yapılır”. 

Sonuç olarak CMK ile düzenlenen savcının yetki ve görevlerine ilişkin bu düzenlemeler ile savcı soruşturma evresinin amiri konumundadır. Emri altındaki adli kolluk da savcılık makamına soruşturma aşamasında yardım ederek hakimiyetini güçlendirmektedir. Kamu düzeninin sağlanması bakımından savcılık ve kolluk makamlarının katkısı oldukça fazladır. Atatürk’ün deyimiyle savcılar ‘en güçsüz ve en kimsesizlerin yardımcısı ve destekçisi olan devletin kamu hukuku temsilcileri’dir. Bu bakımdan adli kolluk da zayıf haklıların korunmasında adaletin temininde savcıların en büyük yardımcılarıdır.

–

Kaynakça

• Polater, Yusuf Ziya. “ADLİ KOLLUK-SAVCI İLİŞKİSİ VE SORUŞTURMALARA ETKİSİ.” Türkiye Barolar Birliği Dergisi 120 (2015): 289-324.
• https://hukukiblog.com/kamu-hukuku/savcinin-gorev-ve-yetkileri-sorusturma/#:~:text=Cumhuriyet%20Savc%C4%B1s%C4%B1n%C4%B1n%20bu%20evredeki%20g%C3%B6revi,toplayarak%20muhafaza%20alt%C4%B1na%20almak%20durumundad%C4%B1r.
• http://www.ismailgurocak.av.tr/makale/savc%C4%B1-adli%20kolluk%20ili%C5%9Fkisi.pdf
• https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye%27deki_kolluk_kuvvetleri

[zombify_post]